● جزء اول: معرف گروه(Group Identifier)
اين قسمت، گروه بندي ملي يا جغرافيايي و يا سر رده بنديهاي مشابه ناشران را مشخص مي كرد. شناسه هاي گروه ها از طرف موسسه بين المللي آي.اس.بي.ان اختصاص مي يافت. ناشري كه مايل به شركت در شبكه آي.اس.بي.ان. بود، بايد در يك گروه رسما شناسايي شده آن عضويت داشت. گروه ها بر اساس مليت، جغرافيا، زبان يا ساير موارد مشابه تعيين مي شدند. تجربه نشان داده كه گروه بندي مبتني بر مليت يا جغرافيا رضايتبخش ترين روش بود.
●  جزء دوم: معرف ناشر(Publisher Identifier)
اين قسمت ناشر خاصي را در يك گروه مشخص مي كرد. به ناشراني كه تعداد زيادي كتاب انتشار مي دهند شناسه كوتاه تر و به ناشراني كه تعداد اندكي كتاب منتشر مي كنند، شناسه بلندتري اختصاص مي يافت.
●  جزء سوم: معرف عنوان(Title Identifier)
اين قسمت عنوان خاص يا چاپ خاصي از يك عنوان را مشخص مي كرد. اين شناسه از ميان دامنه شماره هاي اختصاص يافته به يك ناشر انتخاب مي شد. تعداد ارقام شناسه عنوان به طول شناسه ناشر بستگي داشت.
 ● جزء چهارم: رقم كنترل(Check Digit)
اين قسمت شامل يك تك رقم در انتهاي شابك بود كه روش خودكاري براي اطمينان از درستي شابك به دست مي داد. اين رقم با محاسبه اي بر روي نه رقم ديگر به دست مي آمد. اين محاسبه معمولا توسط رايانه انجام مي شد و هدف آن، تشخيص خطا در شماره هاي اختصاص يافته بود.
اين استاندارد كه تا قبل از ابتداي سال 2007 ميلادي در سطح جهان مورد استفاده قرار مي گرفت را هم اكنون شابك 10 (ISBN-10)مي ناميم.
در نتيجه افزايش انتشارات الكترونيكي و ساير تغييراتي كه در سالهاي اخير در صنعت چاپ و نشر به وجود آمده است، قابليت شماره گذاري سيستم شابك 10 شماره اي كه در اوايل دهه 1970 طراحي شده بود، ديگر جوابگوي نيازهاي نشر جهاني نبود و نياز به بازنگري آن از سوي كتابخانه ها، ناشران، توزيع كنندگان، فروشندگان، توليد كنندگان نرم افزارها و سيستم ها و تمام دست اندركاران صنعت نشر احساس مي شد.
تجديد نظر درباره شابك از ابتداي سال 2002 ميلادي آغاز گرديد. كميته فني46 (ISO Technical Committee 46: TC 46) سازمان بين المللي استاندارد كه مسووليت تدوين استانداردهاي اطلاعات و دكومانتاسيون را برعهده دارد و در درون آن، زير كميته 9 (Sub Committee 9: SC9)كه مسوول تدوين استانداردهاي شناسايي و توصيف منابع اعلاعاتي است، يك گروه كاري براي بازنگري شابك تشكيل دادند.
23 عضو گروه كاري در تاريخ 19 جولاي 2004، راي به تغيير ساختار شابك دادند و اين تصميم در تاريخ 15 اكتبر همان سال به تصويب سازمان بين المللي استاندارد رسيد. ويرايش چهارم استاندارد ايزو 2108 در ماه مي سال 2005 تدوين گرديد كه بر اساس آن، شابك جديد(New ISBN) كه از 13 رقم تشكيل شده است، از ابتداي سال 2007 ميلادي به اجرا درخواهد آمد. مراحل تصويب و اوصول شابك 13(ISBN-13) در وب سايت سازمان بين المللي آي.اس.بي.ان(http://www.isbn-international.org/revision.html) موجود است.
مهم ترين دليل بازنگري شابك 10 و استفاده از شابك 13 را مي توان توسعه قابليت شماره دهي استاندارد بين المللي كتاب و برطرف كردن نگراني كمبود شماره در برخي مناطق جهان، بيان نمود.
در سيستم شابك 10 شماره اي، قابليت اختصاص 1 بيليون شماره در نظر گرفته شده بود. شايد بسياري از كشورهاي جهان امكان استفاده از سيستم 10 شماره اي را براي سالهاي متمادي آينده داشتند، ولي اين نگراني وجود داشت كه برخي از كشورهاي داراي انتشارات فراوان، در آينده با مشكل كمبود شماره مواجه گردند و هر كمبود شماره در هر يك از مناطق جهان مي توانست بر سيستم جهاني شماره استاندارد بين المللي تاثير گذاشته و اعتبار آن را دچار خدشه نمايد. براي جلوگيري از اين مشكل احتمالي، بازنگري شماره استاندارد بين المللي در دستور كار قرار گرفت.
همانگونه كه ذكر گرديد، شابك جديد از 13 رقم تشكيل شده است. در اين استاندارد، دو پيشوند عددي 978 و 979 به ابتداي شابك 10 شماره اي اضافه شده، رقم كنترل شابك قديمي نيز تغيير مي كند و 9 شماره ديگر بدون تغيير باقي مي مانند. پيشوند 978 به ابتداي تمامي شماره هاي موجود اضافه مي گردد و پيشوند 979 تا زماني كه پيشوند 978 به پايان نرسد، مورد استفاده قرار نخواهد گرفت.
علت انتخاب دو پيشوند 978 و 979 اين است كه در شماره بين المللي كالا  (European International Article Number: EAN) كه در كشورهاي اروپايي مورد استفاده قرار مي گيرد، اين دو عدد به كالاي كتاب اختصاص داده شده اند. در واقع با اضافه شدن اين دو پيشوند به ابتداي شابك، دو شماره استاندارد بين المللي كتاب و شماره بين المللي كالا(Universal Product Code: UPC) كه بر روي باركد كتاب نصب مي شود، يكسان خواهند شد و شابك جديد همراه با خط فاصله در بالاي باركد و شماره بين المللي كالا بدون خط فاصله در زير باركد قرار مي گيرند كه عملا در سيستم شابك جديد، اين دو شماره مشابه يكديگر است.
 مثال زير جهت تبديل شابك 10 به شابك 13 ارائه مي گردد:
به عنوان مثال شابك قديمي يك كتاب 3-909-56619-1 مي باشد. در شماره جديد، پيشوند 978 به ابتداي شابك قديمي اضافه شده و رقم كنترل نيز تغيير مي كند و شماره جديد به صورت زير در مي آيد: 4- 909- 56619-1-978
بر اين اساس، شابك جديد از 13 رقم و 5 جزء تشكيل مي گردد:
● جزء اول: معرف شماره بين المللي كالا (978 و 979)
● جزء دوم: معرف گروه
● جزء سوم: معرف ناشر
● جزء چهارم: معرف عنوان
● جزء پنجم: رقم كنترل
بر اساس استاندارد جديد، استفاده از شابك جديد از ابتداي سال 2007 ميلادي آغاز مي گردد. تمامي ناشران، كتابخانه ها، توزيع كنندگان و دست اندركاران صنعت كتاب بايد ضمن تطبيق برنامه هاي خود با شابك جديد، در جهت استفاده از آن گام بردارند. اين مساله در خصوص كتابخانه ها داراي اهميت بيشتري است. با تغيير شماره استاندارد كتاب، فرآيندهايي مانند مجموعه سازي، فهرستنويسي، بازيابي اطلاعات، امانت بين كتابخانه اي، گردش كتاب، نگهداري، صحافي و آماده سازي آن دستخوش تغييراتي خواهد شد. همچنين كتابخانه ها بايد در نرم افزارها و سيستم هاي كامپيوتري خود، قابليت استفاده از اين استاندارد جديد را فراهم نمايند.
انتظار مي رود همزمان با آغاز استفاده از استاندارد جديد، خانه كتاب ايران به عنوان مركز ملي شماره استاندارد بين المللي كتاب، ضمن معرفي اين استاندارد جديد به تمامي دست اندركاران صنعت كتاب، مقدمات استفاده از آن را جهت هماهنگي با استانداردهاي جهاني، بيش از پيش فرآهم آورد.

منبع:مجله الکترونیکی نما.شماره اول -دوره هفتم -۲۹ اردیبهشت ۱۳۸۶