AutoDesk Autocad

AotoDesk Inventor

BMP

CompuServe GIF

HTML

JDF Job Definition

JPEG

JPEG2000

Microsoft Access

Microsoft Office

Microsoft Publisher

Microsoft Visio

PCX

PDF

PNG

PostScript/EPS

Text

TIFF

XML

 

انجمن کتابداران پزشکی امریکا ده وب سایت مفید پزشکی را معرفی نموده است .اساس این انتخاب شامل  معیارهائی مانند:اعتبار-نوآوری- متن -مخاطبان-انتشار و رواج-صراحت-سیستم پیشنهادات-پیوندها-طرح والگو و تعاملی بودن این سایتها بوده است .لیست الفبائی این سایتها:

Cancer.gov

Centers for Disease Control and Prevention (CDC)

familydoctor.org

healthfinder®

HIV InSite

Kidshealth®

Mayo Clinic

MEDEM: an information partnership of medical societies

MedlinePlus (English | Spanish)

NOAH: New York Online Access to Health

اطلاع رسانی چیست؟

اطلاع رسانی علمی است مركب از چند رشته علمی دیگر كه خواص و رفتار اطلاعات، نیروهای حاكم بر جریان و استفاده از اطلاعات و فن های خاص آماده سازی اطلاعات، چه دستی، چه ماشینی را برای ذخیره، و بازیابی و انتشار مطلوب بررسی میكند.

دكومانتاسیون چیست؟

دكومانتاسیون یكی از بخش های كاربردی اطلاع رسانی است. كار دكومانتاسیون تحصیل، ذخیره، بازیابی و انتشار اطلاعات مفید ثبت شده بصورت گزارش و مجله است. بعلت ماهیت مجموعه و احتیاجات مراجعان، دكومانتاسیون بر استفاده از تجهیزات آماده سازی داده ها، رپروگرافی، میكروفیلم، بعنوان فن های پرداختن به اطلاعات تاكید بسیار میكند.

عالم اطلاع رسانی چکار میكند؟

عالم اطلاع رسانی ممكن است در این رشته بعنوان پژوهنده، معلم یا متخصص كاربرد كار كند. بدین معنی كه ممكن است برای پرورش فن های تازه پرداختن به اطلاعات به پژوهش دست زد یا اطلاع رسانی درس داد یا نظریه و فن های اطلاع رسانی را بكار بست یا سیستم های پرداختن به اطلاعات را آفرید، تعدیل كرد یا بهبود بخشید.اطلاع رسانی رشته ای مهم و ضروری است و عالم اطلاع رسانی وظیفه مهمی در اجتماع بگردن دارد.

 

کتابداری چیست؟

 

کتابداری علم فراهم آوری،سازماندهی،حفظ و نگهداری ،بازیابی و اشاعه اطلاعات است.حیطه کاری و دامنه فعالیت آن دانش و اطلاعات است.

برای دسترسی به مقالات کتابداری و اطلاع رسانی به آدرس زیر مراجعه نمائید:البته قبل از دسترسی باید در سایت آفتاب عضو شوید .مراحل عضویت را انجام و از مقالت متنوع این سایت استفاده کنید

http://www.aftab.ir/articles/subcategory.php?id=195

·  كتابخانه جديد گلشن

·  كتابخانه پستي گلشن

·  كتابخانه آشيان

·  كتابخانه خوابگرد

·  كتابخانه امير حسين خنجي

·  كتابخانه حوزه علميه تبيان

·  كتابخانه اهل تسنن

·  كتابخانه پارس

·  كتابخانه غدير

·  كتابخانه گفتمان در مورد...

·  كتابخانه ايران ساره

·  كتابخانه آواي آزاد

·  كتابخانه نيلوفرانه

·  كتابخانه ديجيتال افغانستان

·  كتابخانه دل آباد(افغانستان)دري

·  كتابخانهBEST FOR U

·  كتابخانه كانون ايراني ها در آلمان

·  كتابخانه آريايي-افغانستان

·   كتابخانه دوستانه-كودكان

·  كتابخانه ديجيتال IR-BUY

·  كتابخانه آدم وحوا

·  كتابخانه مجيد زهري

·  جستجودر كتابهاي فارسي

·  فهرست بندي كتابهاي فارسي

·  كتابخانه الكترونيكpol

·  كتابخانه شاهمامه

·  كتابخانه نهضت ملي ايران

·  كتابخانه كاوه آهنگر

·  كتابخانه تبرستان

·  گروه كتابهاي ايراني

·  كتابخانه محتشمي

·  بانك اطلاعاتي كتابهاي رايگان فارسي در اينترنت

·  كتابخانه پايگاه اطلاع رساني معارف

·  كتابخانه جنبش بابيه

·  كتابخانه بين المللي ديجيتال براي كودكان

·  كتابخانه پارسا

·  كتابخانه ارشك

·  كتابخانه بدفرم

·  كتابخانه خوشه

·  كتابخانه كارگر

·  كتابخانه ديجيتال ايران باستان

·  كتابخانه ماني ها

·  كتابخانه دنياي كمپيوتر

·  كتابخانه باشگاه

·  كتابخانه كردي

·  كتابخانه كتابنماي جهاني

·  كتابخانه حقيقت-اهل تسنن

·  كتابخانه آموزشي استاد

·  كتابخانه ستاد مبارزه با مواد مخدر

·  كتابخانه صوتي گويا

·  كتابخانه پندار

·  كتابخانه آفتاب

·  كتابخانه ورگ

·  كتابخانه كامكار

·  كتابخانه سوره مهر

·  كتابخانه ژنتيك ايران

·  كتابخانه يك پزشك

·  كتابخانه پرديس

·  كتابخانه آي آي كتاب

·  كتابخانه ايرانيان مقيم هلند

·  كتابخانه پيكار وانديشه

·  كتابخانه كاوشگر

·  كتابخانه شوراي عالي انقلاب فرهنگي

·  كتابخانه پيام

·  كتابخانه گلهاي جاويدان

·  كتابخانه تارنگارتنهايي

·  كتابخانه اقبال لاهوري

·  انجمن كتابهاي الكترونيكي

·  كتاب مهر

·  كتابخانه عبدالله شهبازی

·  كتابخانه هارون شفيقي عنبران

·  كتابخانه بينش نو

·  كتابخانه عدالت

·  پروژه گوتنبرگ

·  كتابخانه صداي مردم

·  كتابخانه داستانهاي فارسي

·  كتابخانه جانبازان

·  كتابخانه دري

·  كتابخانه پژوهشگاه

·  كتابخانه كارگري

·  كتابهاي فلسفي

·  كتابخانه ايل بيگي

·  كتابخانه مجازي مراغه

·  كتابخانه اهل بيت

·  كتابخانه اكنكار

·  كتابخانه جشن كتاب

·  كتابخانه وزارت بهداشت

·  كتابخانه سرود زرتشت

·  كتابخانه سازمان ملل درتاجيكستان

·  كتابخانه كاروان

·  آرشيو موضوعي كتاب پارسي

·  كتابخانه درسي وكمك آموزشي

·  كتابخانه صهيونيزم پژوهي

·  كتابخانه وستا

·  كتابخانه شاهد

·  كتابخانه چهارسو

·  كتابخانه راه كارگر

·  كتابخانه كودكان داروگ

·  كتابخانه پارسا

·  كتابخانه نهضت آينده افغانستان

·  بنياد مطالعات ايران

·  كتابخانه آريايي

·  كتابخانه آستاراخان

·  كتابخانه نگاه نو

·  كتابخانه وطندار

·  كتابخانه بياض

·  كتابخانه عروض

·  كتابخانه مهاجرت

·  كتابخانه زورخانه

·  كتابخانه ادبكده

·  كتابخانه نويدنو

·  كتابخانه احسان طبرى

·  كتابخانه داستان معاصر

·  كتابخانه اخگر

·  كتابخانه وزارت امورخارجه آمريكا

·  كتابخانه درفش كاوياني

 

1-پارسیک    http://www.parseek.com

سایت پارسیک در اردیبهشت 1381 و با هدف ایجاد خدمات جستجو به پارسی‌ زبانان تاسیس شده است.سعی بر این بوده است تا پارسیک محیط و ابزاری مناسب برای ایرانیان باشد و  برای نیل به چنین هدفی همواره در تلاش بودیم  تا خدمات سایت را گسترش دهیم.در زیر  توضیحی مختصر درباره بخشهای مختلف و امکانات سایت ذکر خواهد شد. جستجوگر وب پارسیک یک موتور جستجوگر ار نوع فراگیر(Engine  Meta Search) است و این بدان معنا است که پارسیک از  بانک اطلاعات دیگر موتورهای جستجوگر نیز استفاده میکند.بنابراین جستجو در پارسیک نتیجه ای برابر با جستجو در چند جستجوگر مطرح را خواهد داد.در پیاده سازی موتور جستجوگر پارسیک تاکید بر جستجوی فارسی و  ارائه نتایج بهتر به پارسی زبانان  بوده است و به همین دلیل علاوه بر جستجو به زبان انگلیسی امکان جستجو کلمات فارسی نیز در پارسیک به بهترین شکل وجود دارد. در جدیدترین نسخه این برنامه از عملگرهای منطقی فارسی (و،یا،ونه) پشیتبانی می‌شود. همچنین امکان ویژه‌ای نیز برای بهینه سازی جستجوی عبارت فارسی در این برنامه در نظر گرفته شده است که به کاربران اجازه میدهد عبارات فارسی را با دقت بیشتری جستجو کنند.

 

2-جاماسپ    http://www.jamasp.com

 

موتور کاوش جاماسپ نسل جدید موتور کاوشهای فارسی است که صفحه نخست آن بسیار شبیه موتورکاوشهای قدرتمند مانند گوگل و آلتا ویستا است.به کمک این موتور کاوش امکان جستجو در محیط وب و تصویر و عکس وجود دارد که این قسمت با عنوان فرتور مغرفی شده است.در قسمت خبرها امکان مشاهده و جستجوی اخبار گوناگون فراهم شده است .در قسمت ابتدائی اخبار با خبرهای برتر مواجه می شویم.سایر اخبار شامل:

اخبار جهان،ایران،اقتصادی،فرهنگی،ورزشی،اجتماعی،دانش،حوادث،پزشکی و گوناگون است.از ویژگیهای این موتور کاوش امکان جستجوی نرم افزار بطور مستقل است .در صفحه جستجوی نرم افزار امکانات پایگاه نرم افزار،ویندوز ،لینوکس و مکینتاش است.که امکان جستجوی نرم افزار مناسب با هریک از محیطهای ذکر شده را فراهم می کند.

 

 

3-ایرانمهر   http://www.iranmehr.com

 

این موتور کاوش فارسی امکان جستجوی ساده و پیشرفته را دارد.صفحه نخست به دو زبان فارسی و انگلیسی پیوند به سایتهای فارسی را نیز فراهم کرده است.در بخش پیوند سریع امکان دسترسی سریع به اخبار ورزشی،فهرست فارسی،وضعیت آب و هوا ،موسیقی و...وجود دارد.فهرستی از سایتهای فارسی با دسته بندی موضوعی و به زبانهای فارسی و انگلیسی در صفحه آغازین تعبیه شده است.در حقیقت هم فهرست است و هم امکان جستجو را فراهم می کند.

 

4-پایاب  http://www.payab.com/indexSearch.php

 

جستجوگر پاياب در نوع خود بي نظيراست. شخص جستجوکننده در همان آغاز از شمارگان واژه مورد جستجو آگاه مي گردد و در مي يابد که با چه حجمي از اطلاعات روبرو است. افزون بر اين هر واژه و عبارتي که آن واژه در آن آمده است، با شماره مشخص مي شود. وجود شماره در برابر هر جمله و يا عبارت، کار بخاطر سپردن، يادداشت کردن و مراجعه دوباره را براي جستجوکننده آسانتر مي سازد. بهره گيري از جستجو گر پاياب آسان است. با اين وجود براي کساني که برای اولين بار بخواهند از آن استفاده کنند راهنمايي هاي زير خالي از فايده نيست:

1- در درون کادر کليک کنيد و سپس واژه و يا عبارت مورد نظر خود را به فارسي بنويسيد و سپس روي دکمه «جستجو» کليک کنيد.

2- اگر کامپيوتر شما برنامه فارسي دارد، مي توانيد مستقيماً از« کي بورد» فارسي کامپيوتر خود استفاده کنيد.

3- اگر کامپيوتر شما فاقد برنامه فارسي است، مي توانيد از کي بورد موجود در روي صفحه جستجوگر بهره بگيريد و با فشار بر روي دکمه هاي حروف الفبا، واژه خود را بنويسيد.

4- يک اشکال که در سيستم فارسی نويسی می تواند پيش بيايد، نگارش حرف «ی» است که اگر در نوشتن آن دقت نشود، «ی» اول و وسط بصورت «ی» آخر نوشته می شود مانند:« پای اب». برای رفع اين اشکال، در هنگام نگارش «ی» اول و «ی» وسط، در کی بورد جستجوگر، حرف «ی» با دو نقطه در زير، را فشار دهيد. و در کی بورد کامپيوتر خود دکمه شيفت را گرفته و حرف لاتين ايکس را فشار دهيد. برای نوشتن «ی» آخر، کافی است که حرف «ي» را فشار دهيد.
5- در مورد مبدل فارسي به يوني کد نيز نکات گفته شده در بالا صادق است.

 

 

 

 

5-دهیو  http://www.dahio.com

 

سایت دهیو! با هدف ارائه خدمات جستجو به فارسی زبانان جهان در یکم فروردین سال 1385 راه اندازی شد . این موتور کاوش بسیار کامل بوده و امکانات زیادی برای کاربران فارسی زبان فراهم نموده است.امکان جستجوی وب،تصاویر،فیلم،فهرست وب، موسیقی، جستجوی وبلاگ و همچنین جستجوی نقشه،اخبار،قران و...را دارد.نکته بسیار جالب این است که شما همراه با نتایج جستجو می توانید صفحه اول سایت مورد نظر را نیز مشاهده کنید.فیلتر کودکان نیز تعبیه شده است و حتی امکان مشاهده امتیاز سایتهتای بازیابی شده وجود دارد.موتور کاوش بسیار قدرتمنی است و نتایج بازیابی شده بخوبی رتبه بندی می شوند.

 

6-پارس لینکز   http://beta.parslinks.com/

 

جستجوگر جديد پارس‌لينکز يک Meta Search Engine است که از بانک اطلاعات خود سايت پارس‌لينکز و چند جستجوگر ديگر برای ارائه نتيجه‌ای دقيق استفاده می‌کند. به علاوه، اين جستجوگر به طور خودکار برخی مشکلات جستجو در سايتهای فارسی زبان را نيز حل می‌کند.

امکانات پارس‌لينکز گستره‌تر از يک جستجوگر ساده است. در حال حاضر ساير خدمات پارس‌لينکز شامل فهرست طبقه‌بندی شده سايتهای ايرانی و اعلام نرخ روز ارز‌های رايج می‌شود.اين پروژه هم اکنون در مرحله آزمايش قرار دارد.

فهرستگان مجلات علوم پزشکی در منطقه مدیترانه شرقی ،بخشی از پروژه کتابخانه مجازی در منطقه است که توسط دفتر منطقه ای سازمان جهانی بهداشت ایجاد شده و مراحل اولیه آن در دست اقدام است.فهرستگان شامل مجموعه مجلات داخلی و خارجی قابل دسترس در کتابخانه های علوم پزشکی منطقه است .اساسی ترین وظیفه و عملکرد فهرستگان مشخص کردن این نکته است که هر کتابخانه دارای کدام مجله است و عنوان خاصی از یک مجله در کدام کتابخانه منطقه قابل دسترسی است.فهرستگان شرط لازم برای خدمات تحویل مدرک در منطقه است.تاکنون 66 کتابخانه از 18 کشور منطقه در این طرح مشارکت نموده اند که از ایران نیز فعلا 6 کتابخانه در فهرست کتابخانه های مشارکت کننده مشاهده می شود.به نظر می رسد با توجه به حمایتهای سازمان جهانی بهداشت این طرح در تقویت ارائه خدمات اطلاع رسانی به کاربران کتابخانه ها می تواند مفید واقع شود .برای اطلاعات بیشتر به آدرس زیر مراجعه کنید:

 

             http://www.emro.who.int/HIS/unlist/default.asp

 

 

 

وبلاگ وسیله ای برای تطبیق مراجعان کتابخانه با منابع کتابخانه ای است و وبلاگها می توانند شبکه ای از کتابخانه های بدون مرز ایجاد کنند و مجراهای دسترسی به اطلاعات را افزایش دهند.در وبلاگ کتابخانه ای،باید نیاز کار بر شناسایی و به زبانی که برای مخاطب ملموس تر است با وی صحبت شود.(اصنافی،1385)

موارد استفاده از وبلاگ در کتابخانه ها عبارتند از:

1- روز آمد نگه داشتن وب سایت کتابخانه. کتابخانه ها به کمک وبلاگ می توانند وب سایت خود را مرتب روز آمد نمایند،زیرا برای روز آمد سازی وب سایت می بایست کدهایHTML را تغییر داد اما با استفاده از وبلاگ و بدون نیاز به دانستن زبانHTML ، می توان اطلاعات روز آمد را در اختیار کاربران قرار داد.

2- تبلیغ خدمات کتابخانه. کتابخانه ها می توانند به عنوان خدمات آگاهی رسانی جاری،اطلاعات جدید مربوط به کتابخانه را از طریق وبلاگ در اختیار کاربران قرار دهند،در این راستا کتابداران می توانند کاربران را از تغییرات خط و مشی کتابخانه،سفارشات جدید،منابع جدیدی که در اختیار کتابخانه قرار گرفته است و به طور کلی فراهم آوری های کتابخانه آگاه سازند و در واقع تازه ها و رویدادهای کتابخانه را از راه دور در اختیار جویندگان اطلاعات قرار دهند.
3- اطلاع رسانی درباره اخبار روز. کتابخانه ها علاوه بر اینکه می توانند تازه های کتابخانه را توسط وبلاگ به اطلاع کاربران برسانند،این امکان را دارند که توسط وبلاگ خود اخبار داغ روز را نیز بیان کرده و پیوندهایی را به سایر سایت ها و منابعی که دارای اطلاعات در آن زمینه می باشند ایجاد نمایند.علاوه بر این کتابخانه هایی که در یک سازمان مادر قرار دارند می توانند اخبار سازمان مادر را نیز در وبلاگ خود بگنجانند.(برای مثال آگهی های کار برای جویندگان شغل)
4- معرفی منابع جدید. کتابخانه ها و کتابداران می توانند از طریق وبلاگ خود،سایت ها و منابع جالب و مفید را که بعید است کاربران از آنها آگاهی داشته باشند،معرفی نمایند.
5- همکاری و مشارکت در بین کتابداران. کتابداران می توانند از وبلاگها بعنوان وسیله ای برای با خبر شدن از تازه ترین پیشرفت ها و جریانات در زمینه رشته تخصصی استفاده نمایند و به بحث و تبادل نظر در مورد مسائل رشته خود بپردازند.بنابراین کتابداران در سراسر جهان می توانند از ایده ها و نظرات یکدیگر مطلع شوند و با همفکری گروهی و بحث درباره مسائل مختلف،راه را برای حل مشکلات هموار سازند.

6- کمک به خدمات مرجع مجازی. وبلاگها می توانند در جهت خدمات مرجع مجازی یاری رسان باشند،در صورت استفاده از وبلاگها،زمانی که یک سوال توسط یک کاربر مطرح می شود،افراد زیادی می توانند به آن سوال پاسخ داده و نظر خود را بیان نموده و فرد پرسش گر را راهنمایی نمایند.

7- تشکیل گروههای بحث. کتابخانه ها می توانند با استفاده از وبلاگ خود گروههای بحث تشکیل دهند.برای مثال بحث کتاب و در اینجاست که کتابداران می توانند مهارت خود را به عنوان متخصص نشان دهند.

8- بیان موضوعات مورد علاقه توسط کاربران. کاربران می توانند با شرکت،بحث و اظهار نظر در وبلاگ کتابخانه،موضوعات مورد علاقه خود را بیان نموده تا کتابخانه در صورت اجازه دادن خط و مشی خود،در زمینه های مورد نظر اقدام نمایند.در غیر این صورت نیز،کتابخانه قادر خواهد بود که کاربران را قانع نماید به چه علتی قادر به فراهم آوری منابع مورد علاقه آنها نمی باشد.
9- صرفه جویی در زمان. با توجه به مطالب فوق،وبلاگها می توانند نقش موثری در صرفه جویی در وقت کاربران داشته باشند.زمانی که در وبلاگ کتابخانه اطلاعات مربوط به موضوعات همراه با پیوند به سایر سایت ها و منابع ارائه می گردد،کاربران می توانند در مدت زمان اندکی به منابع مورد نیاز خود دسترسی یافته و بنابراین وبلاگها می توانند در دنیای پر تراکم اطلاعات نقش فیلتر(پالاینده)را داشته باشند.

10- بهبود نظر. استفاده از وبلاگ و ایجاد آن،تاثیری غیر مستقیم بر تصویر کتابداران و کتابخانه ها می گذارد،چرا که استفاده از وبلاگ بر این مساله دلالت دارد که کتابخانه ها و کتابداران همگام با پیشرفت های فناوری پیش می روند.(Adelaide , 2003)

برگرفته از:وبلاگ در دنیای کتابداری:موقعیت ها و کاربردها.مجله الکترونیکی نما(شماره 3 سال ششم)

 

 

 

انفورماتیک پزشکی ریشه اروپایی دارد و در زبان فرانسوی به صورت Informatique دیده می شود. پیدایش انفورماتیک پزشکی توسط برخی افراد و با انتشار مقاله ای از لدلی و لوستد در مجله ساینس در سال 1959 به چاپ رسید که در مورد اصول استدلال در تشخیص پزشکی بود.انفورماتیک پزشکی در ابتدا عبارت بود از فنآوری رایانه و اطلاعات که به مشکلات پزشکی می پرداخت و تا دهه 1980 که دیدگاه جدیدی بوجود آمد، ادامه داشت. مارسلون بلویس رایانه را یک ابزار جستجوی جدید قلمداد می کرد که نه تنها به مدیریت اطلاعات بلکه می توانست به عنوان حامی تصمیم گیری در کلینیک و آزمایشکاه مورد استفاده قرار گیرد.گرینز و شورتلیف در سال 1990 در مجله JAMA انفورماتیک پزشکی را اینگونه تعریف کردند: رشته ای که به شناخت، پردازش اطلاعات و فعالیتهای پزشکی، آموزش و تحقیقات پزشکی می پردازد. انفورماتیک پزشکی یک رشته ذاتاً میان رشته ای است که جنبه کاربردی دارد. این تعریف بیان می کند که رایانه می تواند توانایی انسان را در مدیریت و تجزیه و تحلیل اطلاعات گسترش دهد ولی جایگزین آن نمیشود. امروزه انفورماتیک پزشکی تفاوت بین توانایی انسان با رایانه را مشخص می کند.کتابداری به روند ساختار موضوعات به صورت کلی می پردازد در حالیکه انفورماتیک پزشکی به حیطه ای خاص از دانش توجه دارد. مهارتهای کتابداری شامل دانش عمومی برای افراد و گروهها است تا در فراهم آوری ، تبادل و سازماندهی اطلاعات ، مشارکت نمایند. این مهارتها کتابداران را قادر می سازد تا نیازهای اطلاعاتی آینده را پیش بینی کنند و منابع اطلاعاتی مناسب را برای استفاده، جمع آوری و نگهداری نمایند. مهارتهای انفورماتیک پزشکی شامل دانش عملی و نظری لازم برای سازگار نمودن اطلاعات عمومی با حیطه زیست پزشکی است. این مهارتها متخصصان پزشکی را قادر می سازد تا بر روی برنامه های تدریس، تحقیق و مراقبتهای بهداشتی متمرکز شوند. آنها باید بتوانند درک عمیقی از نظامهای اطلاعات زیست پزشکی بدست آورند. نیاز به دانش و اطلاعات عمومی و همچنین دانش موضوعی مدتها است که مورد بحث مدرسان کتابداری و مدیران بوده است. مارسیا بیتس در مقاله اش با عنوان « بنیان نامریی علم اطلاعات» میگوید: ویژگی علم اطلاع رسانی و کتابداری سازماندهی و بازیابی منابع اطلاعاتی است تا احاطه بر محتوای منابع اطلاعاتی. یک متخصص موضوعی بدون آموزش و تحصیلات اطلاع رسانی نمیتواند در زمینه موضوعی کار کند. بر طبق این استدلال یک فرد در رشته انفورماتیک پزشکی باید تحصیلات کامل اطلاع رسانی را با تخصص موضوعی خود درهم آمیزد.

برگرفته از مقاله:تاثیر انفورماتیک پزشکی بر کتابداری  

نويسنده (گان) : پرودنس دبلیو دالریمپل

ترجمه از :فاطمه عبدی و فاطمه مهدی فر، کتابداران و اطلاع رسانان دانشکده علوم توانبخشي

مجله الکترونیکی کتابدار دور پنجم شماره ۳ سال ۱۳۸۵

PubMed Central  یا به اختصار PMC آرشیو دیجیتالی مجلات علوم زیستی است که مشتمل بر یک میلیون مقاله می باشد.PMC دسترسی رایگان پژوهشگران علوم زیستی را به مقالات مجلاتی که آرشیو خود را در اختیار قرارداده اند برقرار می کند.اگرچه این مقالات رایگان می باشنداما شامل قانون حق مولف هستند.PMC توسط موسسه ملی اطلاعات بیو تکنولوژی در کتابخانه ملی پزشکی امریکا مدیریت و حمایت می شود.دسترسی به بیش از ۳۵۰ ژورنال امکان پذیر است.برای دسترسی به این مجموعه به آدرس زیر مراجعه کنید:

http://www.pubmedcentral.nih.gov/

 مقدمه:باافزايش حجم اطلاعات در قرن 20سوالي كه مطرح مي شود اينست كه چگونه مي توان موثرترين ارتباط رابين محتواي مجموعه ومراجعان به كتابخانه برقرار كرد.كتابداران سالهابر اين باوربودند كه رابطه اي مثبت ومستقيم بين حجم دانش مكتوب وبهره دهي آن وجوددارد."نظريه هرچه بيشتربهتر".يعني بين كميت ومفيدواقع شدن رابطه مثبتي برقرار است.اماتوليدفرااوان متون ،كمبودفضا،بودجه ونيروي انساني،كتابداران راواداشت تابدون تاكيد بركميت ،موثرترين ارتباط رابين محتواي مجموعه ومراجعان برقرارسازند.

تاريخچه:در دهه هاي 1950و1960علم زدگي شديدا در حوزه هاي مختلف علمي رواج پيدا كرد.در اين دوره تعريف علم توسط صاحبنظران دستخوش تغييراتي شد. آنها علم را به معناي كميتهاي قابل سنجش و قابل بازآفريني تعريف كردند و هرآنچه را كه يافته هايش قابل تكرار و سنجش مجدد باشد، علم خواندند.
به اين جهت كيفيتها بايد به كميت تبديل شوند و ارزش كيفيتها با قياس كمي محاسبه گردد.در همين راستا روشهايي كه با اعداد و ارقام تحليلهاي آماري و رياضي سروكار داشت روش تحقيق علمي ناميده شد و به نتيجه كاربرد روشهاي مذكور در موضوعات مختلف تحقيق علمي اطلاق شد.
به دنبال اين طرز تفكر مباحث جديدي با نامهاي نوين در علوم بسيار مشهور جهاني پديد گرديد. علومي مانند جامعه شناسي، زيست شناسي، اقتصاد شناسي، اقتصاد سنجي و . . . زير شاخه هايي مانند جامعه سنجي، زيست سنجي، اقتصاد سنجي و . . . را ايجاد كردند. دراين ميان علم كتابداري و اطلاع رساني نيز از قافله عقب نماند وشاخه هايي چون كتابسنجي و اطلاع سنجي پا به عرصه وجود نهادند.

  كتابسنجي(Bibliometrics) :

 كتابسنجي عبارت است ازمطالعه غير مستقيم قواعدحاكم بر جريان كسب،توليدوپخش اطلاعات علمي كه درعمل ازروشهاي رياضي و آماري براي بررسي قواعدحاكم بررفتارهاي منجربه بهره وري از اطلاعات  علم مكتوب  استفاده مي شود. كتابسنجي از روش‌هاي كمي است كه به بررسي چگونگي استفاده از مدارك و الگوي نشر بوسيله روش‌هاي رياضي و آماري مي‌پردازد . (برودوسBroadus، 1987). اصطلاح‌ كتابسنجي را نخستين بار آلن پريچارد(Alan Prichard)در 1969 در مقاله‌هايي با عنوان «كتابشناسي آماري يا كتابسنجي به منظور انجام مطالعاتي با هدف تعيين كميت‌ها در فرايند ارتباط نوشتاري» به كاربرد .   ديوداتو( Diodato.V) كتاب‌سنجي را به عنوان مطالعه الگوهاي انتشاراتي و ارتباطي در توزيع اطلاعات، با به كارگيري رياضيات و روش‌هاي آماري از شمارش تا محاسبات، توصيف مي‌كند .   كتابسنجي هدفهاي مختلفي را دنبال مي‌كند كه مي‌توان به برخي از آنان اشاره كرد:

ـ مشخص و روشن كردن سير تحول موضوع‌ها در متون و منابع.

ـ فراهم‌آوري داده‌هاي قابل اطمينان و معتبر جهت فراهم‌آوري تسهيلات اطلاع‌رساني.

ـ تعريف محدوديت‌هاي موجود در قلمروهاي موضوعي.

ـ نشان دادن اهميت نسبي انواع گوناگون مدارك در قلمروهاي موضوعي مختلف.

ـ تصميم‌گيري درباره استفاده از مواد و منابع اطلاعاتي.

ـ تحقيق درباره عادات و الگوهاي انتقال اطلاعات .

       همچنين پريچارد هدف كتابسنجي را عبارت از روشن كردن فرايند ارتباطات مدون مي‌داند به عبارت ديگر، طبيعت و روند توسعه يك رشته علمي را مي‌توان به وسيله شمارش و انجام تحليل‌هاي مختلف از سوي ارتباطات مدون يا متون آن رشته مشخص ساخت .

 دامنه كاربرد کتابسنجی:

دامنه كاربرد روشها و فنون كتابسنجي متنوع است. برخي از اين موارد عبارتند از:

ـ تشخيص مسيرهاي تحقيق و رشد دانش در زمينه‌هاي گوناگون علمي

ـ تضمين ميزان جامعيت نشريات ادواري تخصصي

ـ شناسايي استفاده‌كنندگان موضوعهاي مختلف

ـ تشخيص نويسنده و روشهاي سنجش مدارك در موضوعهاي متفاوت

ـ شناسايي نشريات بنيادي و ضروري در رشته‌هاي مختلف

ـ تدوين يك خط‌مشي دقيق جهت فراهم‌آوري مواد بر مبناي نيازها در محدوده بودجه پيش‌بيني شده

ـ اجراي سياست پيرايش و ذخيره‌ كردن دقيق مواد

ـ پيش‌بيني بازدهي ناشران خصوصي، سازمانها و ناشران دولتي در تمام زمينه‌هاي موضوعي.

       همچنين لاواني(Lawani, S.M)، انتخاب مواد، مطالعه الگوهاي انتشاراتي، معرفي حوزه‌هاي علمي، كهنگي متون، معرفي نويسندگان پرتوليد و مقالات پراستفاده و ارزيابي كيفيت مواد را از كاربردهاي مهم روشهاي كتابسنجي مي‌داند .

انواع بررسیهای کتابسنجی:

دونوع بررسي در كتابسنجي وجود دارد:بررسي كمي وبررسي كيفي

دربررسي كمي ويژگيهاي كتابشناختي مانند نام نويسنده،مشخصات ظاهري،نام ناشرمنابع وماخذو...موردتحليل قرارگرفته ومثلا معلوم مي شود رايجترين وسيله مبادله اطلاعات علمي دررشته هاي مختلف علمي كتاب است يا مجله.

دربررسي كيفي چرايي واهميت مطالب درمتن موردتحليل قرارمي گيرد ومشخص مي شود كه آيا مطالب متن به فهم موضوع كمك مي كند؟آيامتن براساس محتواي خوداستواراست؟مطالب نقل شده موردتائيدهستند ياخير؟

       فنون کتابسنجی:

1.       شمارش از جمله اين فنون است. شمارش جغرافيايي (كشورها)، دوره‌هاي زماني، شاخه‌هاي علوم (موضوع‌ها)، انواع انتشارات (نوع مدرك)، نويسندگان منفرد و سازمانها .

2.       توزيع بسامد انتشارات از نظر رتبه و اندازه نيز از فنون ديگر اين روش است. فنون برادفورد و قانون زيپ براي تحليل داده‌ها از نظر بسامد رتبه‌بندي و قانون لوتكا براي تحليل داده‌ها از نظر بسامد مورد استفاده قرار مي‌گيرند.

ابزارهاي كتابسنجي:
تحليل استنادي
نيمه عمر علمي

 تحليل استنادي( Citation Analysis)

       از جمله رايج‌ترين فنون كتابسنجي تحليل استنادي است. در مطالعه استنادي كه امروزه در بررسي روابط مفهومي نوشته‌ها مورد توجه است، رابطه ميان مدرك استناد دهنده و مدرك مورد استناد بررسي مي‌شود، و هر گاه بكوشيم قواعدي را كه بر اين رابطه حاكم است كشف كنيم به تحليل استنادي است دست زده‌ايم .ابزاري كه تحليل استنادي از آن مدد مي جويد نمايه استنادي است. نمايه استنادي(science        citation) سياهه منظم منابعي است كه به آنها رجوع شده است به همراه سياهه مداركي كه به همين منبع استناد كرده اند. در اين روش ما با شمار استفاده از منابع توسط پژوهشگران از طريق شمارش مراجع استناد شده در پايان مقالات آنان و نيز از ديگر استنادها سروكار داريم و تحليل بر روي استنادها و مراجع كه بخشي از مقالات مجلات را تشكيل مي‌دهند، انجام مي‌گيرد .
  پيچاپان و ساراسوادي پديده استناد را سنگ بناي طبيعي علم دانسته و آنرا به دو عامل دسترسي و آگاهي وابسته مي دانند (پيچاپان و ساراسوادي(Pichappan and Sarasvady)
  سانديسون(Sandison) بر اين باور است كه استناد تنها مجموعه‌اي از اطلاعات كتابشناختي در پايان مقاله نيست. استناد نشان‌دهنده تصميم يك نويسنده است كه مي‌خواهد رابطه بين مدركي را كه در دست تهيه دارد با نوشته‌اي ديگر نشان دهد .شاو( Shaw. W.M) معتقد است كه استناد در ميان نويسندگان رابطه‌اي برقرار مي‌كند كه مي‌توان از آن به عنوان واحد اندازه‌گيري ارتباط غيرمستقيم نويسندگان از طريق متون ياد كرد. به عبارت ديگر قوت و استحكام رابطه بين دو نويسنده، با محاسبه تعداد دفعاتي كه هر نويسنده به ديگري استناد كرده است بستگي دارد .   استنادها منبع مهمي در تحليل‌ها هستند زيرا:

1ـ براحتي در دسترس هستند.

2ـ اعتبار داده‌ها حفظ مي‌شود.

3ـ نياز به همكاري پاسخ‌دهنده ندارند (همچنانكه در مصاحبه اين همكاري بطور شديدي

مورد نياز است)

 كاستي‌هاي تحليل استنادي:

 با اين وجود، بايد درنظر داشت كه ممكن است به دلايلي مدركي مورد استناد قرارنگيرد. اسميت(Smith. L.e) اين دلايل را چنين برمي‌شمرد:

1ـ عدم ارتباط مدرك دردست با مدرك قبلي  

2ـ عدم اطلاع نويسنده از وجود مدرك

3ـ عدم آشنايي نويسنده با زبان مدرك منتشر شده .

  همچنين حري نيز ضمن برشمردن دو ريشه اساسي اشكالات مربوط به فرض و روش تحليل استنادي به برخي از انتقادات وارد شده اشاره مي‌كند . برخي از اشكالات وارد يا مربوط به فرض (وجود رابطه مفهومي ميان متن و سند) چنين است:

ـ مورد توجه قرار نگرفتن مدارك مهم به دلايلي چون: عدم آگاهي از وجود آنها، ناآشنايي به زبان مؤلف و علائق شخصي.

ـ وجود نمايه استنادي علوم و مشابه آن كه مي‌تواند در تصميم‌گيري درباب مأخذ مورد استناد اثر بگذارد.

ـ استناد بيش از حد به كارهاي پيشين خود.

ـ ممكن است مقالاتي به علت درج در نشريه‌اي خاص و يا زبان خاص مورد استناد قرار نگيرند.
   روش تحليل استنادي كه مبتني بر روشهاي كمي و آماري است مي‌تواند دسته‌اي از مسائل كيفي را ناديده بگيرد. عدم مطالعه ارتباط ميان متن و سند از جهت كيفي، عدم روشن بودن وجه استناد (رد، قبول، ...) و عدم روشن بودن نقل با واسطه يا بي‌واسطه، برخي وجوه كيفي هستند كه با روش كمي قابل ارزيابي نمي‌باشند. 

انواع تحليل استنادي:

       تحليل استنادي عمودي: هدف در اين نوع تحليل، كشف قواعد حاكم بر رابطه متني و زنجيره اسناد آن است. يعني هر مقاله علمي به عنوان حلقه‌اي از يك زنجيره در قياس با مقالات قبل و بعد خود سنجيده مي‌شود. در واقع تعقيب يك انديشه از طريق ردگيري استنادها جهت رسيدن به نخستين طراح يك فكر، يا بداعت در يك حوزه علمي و به قولي به منظور استفاده در تدوين تاريخ علوم است.( اشتراك در مآخذ)

       تحليل استنادي افقي: كشف رابطه احتمالي ميان خود مآخذ (سندها) و يا خود مقالات (متن‌ها) است. بدين معني كه هر گاه بپذيريم ميان يك مقاله و مآخذش رابطه‌اي است، پس اگر دو مقاله در مآخذ خود مشترك باشند، يا دو مآخذ در مقالاتي پيوسته در كنار يكديگر مورد استفاده قرار گيرند، بايد ميان آن دو مقاله با يكديگر و اين دو مآخذ با يكديگر از لحاظ موضوعي شباهتي موجود باشد،( اشتراك در متن) .

 كاربرد نيمه عمر در متون علمي:

در فيزيك هسته ايي مفهوم نيمه عمر به مدت زمان زوال ماده راديو اكتيو اطلاق مي شود. فيزيك دانان مدت زمان لازم براي شكافتن 50درصد اتمهاي يك منبع راديواكتيو را نيم عمر گويند.نيم عمر متون علمي، مدت زماني است كه در خلال آن نيمي از متون استناد كننده به متون علمي مورد استناد در حوزه هاي علمي مورد نظر منتشر مي شوند.بنابراين مدت زمان لازم براي انتشار نيمي از متون استنادكننده به متون مورد استناد را در حوزه هاي علمي خاص، اصطلاحا نيم عمر متون علمي نام نهاده اند.آنچه در زير ارائه مي شود برآوردهاي برتون و كبلر از نيم عمرهاي متون علمي است:

مهندسي شيمي 8/4 سال

مهندسي مكانيك 2/5 سال

مهنئسي متالوژي 9/3 سال

رياضيات 5/10 سال

با نگاهي به جدول فوق، در مي يابيم كه علومي كه بيشتر جنبه نظري دارند (مانند رياضيات) داراي نيمه عمر طولاني تري هستند و در مقابل علومي كه وابستگي بيشتري به اطلاعات تازه و روزآمد و مباحث تكنولوژيكي جديد دارند(مانند مهندسي متالوژي) داراي نيم عمر نسبتا كوتاهتري هستند.

هیجدهم مردادماه 1386 برابر با نهم آگوست 2007 سی و پنج سال از مرگ رانگاناتان می گذرد.با خلاصه بیوگرافیش یاد و خاطرش را گرامی می داریم:

شیالی رامامریتا رانگاناتان (۱۸۹۲-۱۹۷۲) به عنوان پدر علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی هندوستان شناخته شده است. او قوانینی را بنیان نهاد که شالوده خدمات در یک کتابخانه آرمانی را تشکیل می‌‌دهند. پنج قانون کتابداری رانگاناتان یکی از آثار ماندگار در ادبیات علوم کتابداری و اطلاع رسانی است و همانقدر نوین است که در سال ۱۹۳۱ بود. این عبارات مفید و مختصر، امروزه نیز مانند زمان انتشار آنها، اگرچه نه در بیان بلکه در محتوا و مفهوم، همچنان معتبر باقی مانده اند. این قوانین به طور مختصر هدف خدمات آرمانی و فلسفه سازماندهی اغلب کتابخانه‌ها را نشان می‌‌دهند و تحت عنوان قوانین پنجگانه رانگاناتان شناخته می شوند:

۱ـ کتاب برای استفاده است.

۲ـ هر خواننده‌ای کتابش.

۳ـ هر کتابی خواننده اش.

۴ـ در وقت خواننده صرفه جویی کنید.

۵ـ کتابخانه موجودی زنده و پویاست.

  كتاب الكترونيكي ، پديده اي كاملا تازه در اين بين است و مي رود تا نظام آموزش و اطلاع رساني را با دگرگوني هايي اساسي مواجه سازد. كتابهاي الكترونيكي  صرفا نسخه هاي الكترونيكي مطالب مكتوب نيستند بلكه مي توانند علاوه بر متن ، صوت  و تصاوير و ... را شامل شود. بعلاوه مي توانند در قالب فايلهايي كه مي تواند توسط يك رايانه اجرا شود مانند قالبهايPDF,HTML,TXT و فايلهاي اجرايي EXE درآيند. سادگي اجرا ، سادگي جستجو در متن ، داشتن قالب زيباتر ، منسجم بودن مطالب ، امكان عرضه و فروش ساده تر و سريعتر ، داشتن قابليت افزودن امكانات مالتي مديا و ... از جمله ويژگي هايي هستند كه كتاب الكترونيكي را بعنوان يك رسانه نوپا و روبه رشد از ساير رسانه هايي از اين دست ممتاز مي گرداند.

مزايا و ويژگي هاي كتابهاي الكترونيكي:

 Portability

(سهولت انتقال در عين يكپارچگي مطالب )

اطلاعات پردازش شده مي تواند به سرعت برق جابجا شود با توسعه ميكروچيپ ها ، فن آوري فايبراپتيك

و اينترنت ، ارتباطات ديجيتال مي تواند به سهولت هر چه تمام تر و به صورت بلادرنگ منتقل شود. كتابهاي الكترونيكي مي توانند  از یک سرور بارکذاری شوند یا به شكل ضميمه به ايميل عرضه شوند و نيز قابل ذخيره در ديسكت و لوح فشرده هستند.

Versatility

( انسجام مطالب و تنوع كاربرد )

در حال حاضر مردم دسترسي بيشتري به اطلاعات دارند و مي توانند بر اساس آن تصميمات بهتري بگيرند. در مقايسه با قالبهاي رايج متني،كتاب هاي الكترونيكي در عين بسته بندي مطالب به صورت فهرست يا موضوعي ،به صورت وحدت يافته تبادل آن با يكديگر را همراه باسهولت جستجو فراهم ميكند.

Interactivity

(تعاملی بین کاربر و کتاب الکترونیکی)

ترغيب شدن بيشتر براي ادامه خواندن ،سهولت نگهداري و ياد سپاري مطالب و توانايي بيشتر در كنترل مطالب از جمله موارد بسيار مهم براي خواننده ميباشد. يك كتاب الكترونيكي با امكاناتي مثل وجود فرامتن امكان تبادل بينابين مطالب و نيز مرور همزمان آنها با يكديگر را فراهم ميكند . اين راحتي جستجو به ويژه براي افرادي كه با مطالب تحقيقاتي سر و كار دارند بسيار حائز اهميت مي باشد.

Multimedia Capability

(پشتيباني از امكانات مالتي مديا)

كتابهاي الكترونيكي حتي ميتوانند اين امكان را داشته باشند كه به مطالب كتاب گوش دهيد .نرم افزارهايي چونMicro reader از امكانات بسيار خوبي از جمله خواندن متون برخوردار ميباشند. اين مطلب صرفا جالب است اما براي افرادي مثل نابينايان و يا كساني كه مشكل خواندن مطالب رادارند نويد بخش عصري تازه در آموزش و اطلاع رساني ميباشد.همچنين اين كتاب ها امكان خوبي براي بزرگ كردن مطالب دارند.

Useability

(سهولت كار و اجرا)

اكثريت قريب به اتفاق مردم براي نوشتن و يا خواندن مطالب از طريق رايانه از نرم افزار هايي چونWORDاستفاده ميكنند . به عنوان مثال يكي از مشكلات نرم افزار WORD اين است كه مطلبي در يك نسخه آن مثل WORD 97 و يا در يك ويندوز فارسي ساز نوشته مي شود به سادگي در نسخه ديگر اين نرم افزار قابل اجرا نيست . به طوري كه اگر شما آن را به رايانه ديگري كه داراي نسخه ديگري است ببريد مخصوصا اگر آن مطلب به زباني غير انگليسي نوشته شده باشد ممكن است به همان دقت اجرا نشود و نيز ممكن است بسياري از افراد براي خواندن مطلبي كه در قالب PDFدر اختيار دارند ، نرم افزار هاي ويژه اجراي PDFرا نداشته باشند و حتي نام آنها را نيز نشنيده باشند.

مشكل بسيار مهمتري كه در اين بين وجود دارد قيمت بسيار بالاي اين گونه نرم افزار ها است . فقط قيمت بسته Officeمحصول شركت مايكروسافت بيش از 350 دلار ميباشد كه براي يك نرم افزار قيمتي بالا است . اما كتابهاي الكترونيكي كه در فرمت EXE هستند اين مشكل را نيز حل كرده اند . يعني شما كتاب الكترونيكي خود را صرف نظر از نوع سيستم عامل و يا وجود نرم افزاري براي خواندن آن نه تنها ساده تر از ورق زدن يك روزنامه خواهيد خواند ، بلكه از امكانات بسيار جالب ديگر آن نيز بهره مند خواهيد شد و حتي ميتوانيد از درون كتاب براي نويسنده آن ايميل بفرستيد!
از جمله مشكلات ديگر اين است كه خواندن مطالب طولاني از طريق اين گونه نرم افزارها به دليل عدم تعبيه يا اجراي ساده Hyperlink ها و نيز نبود تبادل بين مطالب بصورت بلادرنگ براي خواننده بسيار خسته كننده خواهد بود .اما در يك كتاب الكترونيكي مطالب بسيار طولاني مثلا نسخه كامل كتاب مقدس را ميتوان به صورت كليك روي فهرستها و دسته بندي ها به ساده ترين شكل مرور كرد.

هم اکنون بسیاری از کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی مجهز به بخش منابع غیر چاپی هستند که از موارد بسیار مورد استفاده کاربران می توان به متابهای الکترونیکی اشاره کرد.در هرحال باید پذیرفت که عصر دیجیتال مدتهای مدیدی است که صنعت چاپ و تکثیر را تحت تاثیر خود قرار داده است و باید بعنوان شهروندان عصر دیجیتال خود را برای پذیرش اینگونه منابع در محیطهای کاری خود آماده کنیم.

تعریف:سرعنوانهاي موضوعي پزشكي مش، واژگاني كنترل شده و اصطلاحنامه اي جامع و عظيم است كه از سال 1960 توسط كتابخانه ملي پزشكي ايالات متحده آمريكا تهيه مي شود و كاربرد اصلي آن نمايه سازي،‏ فهرستنويسي تحليلي و جستجوي اطلاعات در حوزه زيست پزشكي و رشته هاي وابسته است. اين واژگان همراه با مدلاين كه پر استفاده ترين و بزرگترين پايگاه اطلاعاتي مقالات پزشكي جهان ‏است و نيز فهرست پيوسته كتابخانه ملي پزشكي آمريكا به كار مي رود و كتابخانه ها و مراكز اطلاع رساني گوناگون در جهان از آن بهره مي گيرند . در حال حاضر به صورت رايگان در محيط وب در دسترس است و با استفاده از مرورگر مش MeSH Browser مي توان در آن تورق و جستجو كرد.( http://www.nlm.nih.gov/mesh/MBrowser.html)نسخه چاپي آن شامل نمايه الفبايي و سلسله مراتبي (درختي )، هر ساله چاپ و منتشر مي شود،  ولي از سال 2003 ويراست هاي ديگر آن يعني  ويراست  توضيح دار براي نمايه سازان و فهرستنويسان و نمايه درختي  به صورت مجلد هاي مستقل چاپ نمي شود، هرچند نظام هاي پيوسته گوناگوني امكان دسترسي به مش را فراهم مي سازند.اين اصطلاحنامه به زبانهاي عربي، چيني، چك، يوناني، تركي، ژاپني، سوئدي ترجمه شده است و در ايران سه ويراست از آن به فارسي تهيه شده كه نه ترجمه صرف بلكه ترجمه و تدوين است و با عنوان ”اصطلاحنامه پزشكي فارسي“ منتشر شده است. هم اکنون(اصطلاح نامه پزشکی فارسی ویرایش ۲)  که به همت استاد ارجمند سرکار خانم رهادوست و دیگران تهیه و تدوین شده توسط کتابخانه ملی چاپ و منتشر گردیده است.

کاربردها: مش يك فهرست سرعنوان هاي موضوعي براي فهرستنويسي موضوعي كتابها و نشريات ادواري و مواد ديداري- شنيداري كتابخانه ملي پزشكي آمريكا است كه بسياري از كتابخانه هاي پزشكي در دنيا  از آن   استفاده مي كنند.اصطلاحنامه مش براي نمايه سازي مقاله هاي بيش از 4800 مجله معتبرزيست پزشكي كه در پايگاه اطلاعاتي مدلاين نمايه شده به كار مي رود وابزار جستجو  و بازيابي متون و منابع  پزشكي و علوم وابسته در فهرست پيوسته كتابخانه ملي پزشكي آمريكا و بسياري ديگر از كتابخانه هاي پزشكي دنيا است. همچنین ابزار جستجو و بازيابي مقالات و منابع نمايه شده در پايگاه هاي اطلاعاتي كتابخانه ملي پزشكي آمريكا مانند مدلاين است كه ازطريق  پاب مدو نظام هاي اطلاعاتي و ارتباطي ديگري مانند Ovid ، Silver Platter و نظاير آن دسترس پذيراستعلاوه بر این مش  ابزار مرجع براي كتابداران كتابخانه هاي پزشكي است. كتابدار پزشكي در صورت آشنايي با ساختار درختي مش مي تواند از رابطه هاي بين شاخه اي بسياري از مفاهيم و مقوله هاي پزشكي آگاه شود،  درك  و ديد كاملتري از مفاهيم پيدا كند و در نتيجه هنگام پاسخگويي به مراجعان ، پرسش ها را سريع تر و كامل تر تجزيه و تحليل كرده و به زبان سيستم برگرداند که نتیجه آن بازیابی اطلاعات بسیار مرتبط با اطلاعات مورد نیاز است.

 

 جستجو و بازيابي‌ اطلاعات‌ در اينترنت‌ با انتقادات‌ فراواني‌ روبرو است‌. مشكلات‌ اساسي‌ جستجو و بازيابي‌ اطلاعات‌ در اينترنت‌ شامل‌ موارد زير مي‌باشد:

  1) ميزان‌ منابع‌ بازيابي‌ شده‌ بسيار زياد است‌.

 2) در نتايج‌ جستجوها مدخلهاي‌ تكراري‌ فراواني‌ به‌ چشم‌ مي‌خورد.

 3) در اغلب‌ موارد نتايج‌ جستجوها نامرتبط‌ هستند.

 4) بسياري‌ از منابع‌ مناسب‌ بازيابي‌ نمي‌شوند.

 5) مهار واژگاني‌ وجود ندارد، به‌ همين‌ دليل‌ ممكن‌ است‌ جستجويي‌ با يك‌ كليد واژه‌ به‌ نتيجه‌ برسد اما با واژه‌ مترادف‌ نتيجه‌اي‌ در بر نداشته‌ باشد.

 6) نتايج‌ جستجوها در موتورهاي‌ كاوش‌ مختلف‌ تفاوت‌ فاحشي‌ دارد.

 7) اطلاعات‌ كافي‌ در "مدخل‌ نمايه‌" موجود نيست‌ تا فرد بتواند از بين‌ منابع‌ بازيابي‌ شده‌ دست‌ به‌ انتخاب‌ مناسب‌ بزند.

  از جمله‌ دلايلي‌ كه‌ باعث‌ بوجود آمدن‌ مشكلات‌ بالا مي‌شود مي‌توان‌ به‌ اين‌ موارد اشاره‌ كرد:

  1) بدليل‌ حجم‌ گسترده‌ منابع‌ و سايتهاي‌ ارائه‌ شده‌ از طريق‌ اينترنت‌ و استاندارد نبودن‌ راهكارهاي‌ به‌ كار رفته‌ جهت‌ نمايه‌ سازي‌ اطلاعات‌ اينترنت‌ شاهد نتايج‌ بازيابي‌ فراواني‌ هستيم‌.

  2)عدم‌ به‌ كارگيري‌ راهكاري‌ كه‌ بتواند تمامي‌ منابع‌ مشابه‌ را به‌ صورت‌ هماهنگ‌ نمايه‌ سازي‌ كند و پيشينه‌هاي‌ مرتبط‌ را با پيوندهايي‌ به‌ هم‌ متصل‌ سازد.

  3)تجربه‌ جستجو در موتورهاي‌ كاوش‌ نشان‌ مي‌دهد، در برخي‌ موارد پس‌ از انجام‌ جستجو و در ليست‌ نتايج‌ جستجوها بدليل‌ واژه‌هاي‌ به‌ كار رفته‌ در مدخل‌ ارائه‌ شده‌، مدخلي‌ را مناسب‌ تشخيص‌ مي‌دهيم‌ اما با ملاحظه‌ منبع‌ متوجه‌ عدم‌ ارتباط‌ آن‌ با مطلب‌ مورد نظر خود مي‌شويم‌. اين‌ اشكال‌ دو دليل‌ عمده‌ دارد  الف‌)  روشهاي‌ نمايه‌ سازي‌ و انتخاب‌ كليدواژه‌ها در موتور كاوش‌ به‌ گونه‌اي‌ است‌ كه‌ قادر به‌ انتخاب‌ كليدواژه‌ مناسب‌ نيست‌  ب‌)  نوع‌ و سطح‌ اطلاعات‌ ارائه‌ شده‌ در سايتهاي‌ وب‌ هيچ‌ استانداردي‌ نداشته‌ و هر فرد يا سازماني‌ مي‌تواند اطلاعات‌ مورد علاقه‌ خود از تبليغات‌، سرگرميهاو بازيها گرفته‌ تا مطالب‌ علمي‌ و مقالات‌ تحقيقي‌ را به‌ سايتهاي‌ وب‌ اضافه‌ نمايد.

  4)بازهم‌ بدليل‌ نحوه‌ استخراج‌ كليدواژه‌ها و نمايه‌سازي‌ منابع‌ اينترنت‌، بسياري‌ از منابع‌ با ارزش‌ از دسترس‌ استفاده‌ كنندگان‌ دور مي‌مانند. اگر كليدواژه‌هاي‌ اصلي‌ منبعي‌ در قسمتهايي‌ كه‌ موتورهاي‌ كاوش‌ جهت‌ انتخاب‌ واژه‌ها مرور مي‌كنند مانند عنوان‌، پاراگراف‌ اول‌ و... ذكر نشده‌ باشد، آن‌ منبع‌ در نمايه‌ موتور جستجو نمايه‌ نشده‌ و غير قابل‌ دسترس‌ خواهد بود.

  5) چون‌ نمايه‌سازي‌ در موتورهاي‌ كاوش‌ داراي‌ مهار واژگاني‌ نيست‌ و از اصطلاحنامه‌ استانداردي‌ پيروي‌ نمي‌كند نمايه‌ها از واژه‌هاي‌ به‌ كار رفته‌ در متن‌ تشكيل‌ مي‌شوند. از سوي‌ ديگر هر پديدآوري‌ فكر خود را با واژگان‌ خاص‌ خود بيان‌ مي‌دارد و ارتباط‌ بين‌ واژه‌هاي‌ مترادف‌، هم‌نويسه‌، هم‌معني‌ و... در متون‌ مختلف‌ برقرار نمي‌شود. همچنين‌ ممكن‌ است‌ عبارات‌ جستجوي‌ كاربران‌ نيز با واژگان‌ به‌ كار رفته‌ در منابع‌ تطابق‌ نداشته‌ باشد. به‌ دليل‌ اين‌ عدم‌ يكدستي‌ واژه‌گان‌ نمايه‌،  دسترسي‌ به‌ بسياري‌ از منابع‌ مفيد محدود يا ناممكن‌ مي‌شود.

  6) هر يك‌ از موتورهاي‌ كاوش‌ اينترنت‌ از الگوريتم‌ متفاوتي‌ براي‌ نمايه‌سازي‌ منابع‌ اينترنت‌ استفاده‌ مي‌كنند. به‌ دليل‌ اين‌ تفاوتها است‌ كه‌ ممكن‌ است‌ جستجويي‌ در يك‌ موتور كاوش‌ نتايج‌ بسياري‌ داشته‌ باشد اما در موتور كاوش‌ ديگري‌ هيچ‌ منبعي‌ را بازيابي‌ نكند.

  7) در سياهه‌ نتايج‌ بازيابي‌ اغلب‌ موتورهاي‌ جستجو اطلاعات‌ كمي‌ ارائه‌ مي‌شود و از طريق‌ آن‌ اطلاعات‌ نمي‌توان‌ تشخيص‌ داد آيا آن‌ منبع‌، نظرات‌ كاربر را تأمين‌ مي‌كند  يا خير؟

  8) در اينترنت‌ بر خلاف‌ كتابخانه‌ها، براي‌ انتخاب‌ منابع‌ مناسب‌ عمل‌ گزينش‌ صورت‌ نمي‌گيرد و تقريبا همه‌ سايتها و صفحات‌ توسط‌ موتورهاي‌ جستجو نماي‌ مي‌شود. براي‌ مثال‌ موتور كاوش‌ گوگل‌ بيش‌ از يك‌ ميليارد و ششصد ميليون‌ صفحه‌ وب‌ را نمايه‌ سازي‌ كرده‌ است‌.

   اين‌ مسائل‌ از آنجا ناشي‌ مي‌شود كه‌ در نمايه‌ سازي‌ منابع‌ اينترنت‌ از حضور انسانها بهره‌اي‌ نمي‌برند و راهكارها و استانداردهاي‌ به‌ كار رفته‌ نيز براي‌ رفع‌ مشكلات‌ بازيابي‌ اطلاعات‌ كافي‌ نيست‌. در فهرستهاي‌ كتابخانه‌اي‌ با استفاده‌ از استانداردهايي‌ كه‌ ساليان‌ متمادي‌ مورد استفاده‌ و آزمايش‌ قرار گرفته‌اند، فهرستنويسي‌ و نمايه‌سازي‌ توسط‌ انسان‌ صورت‌ مي‌گيرد. سازماندهي‌ منابع‌ اينترنت‌ به‌ گونه‌اي‌ است‌ كه‌ در برخي‌ موارد بازيابي‌ اطلاعات‌ به‌ صرف‌ زمان‌ و هزينه‌ آن‌ نمي‌ارزد. اگرچه‌ موتورهاي‌ كاوش‌ و راهنماهاي‌ فراواني‌ براي‌ اينترنت‌ پديد آمده‌ اما تمامي‌ آنها با همه‌ يا برخي‌ از مشكلات‌ اشاره‌ شده‌ روبرو هستند.

 كتابداران‌ و فهرستنويسان‌ در مدت‌ طولاني‌ كه‌ درگير نمايه‌ سازي‌ و فهرستنويسي‌ شكلهاي‌ مختلف‌ منابع‌ اطلاعاتي‌ بوده‌اند استانداردها و قواعدي‌ ايجاد كرده‌ و توسعه‌ داده‌اند كه‌ هم‌ نيازهاي‌ مراجعين‌ را برآورده‌ ساخته‌ و هم‌ با محيطهاي‌ متنوعي‌ سازگار بوده‌ است‌. اكنون‌ نيز مهارت‌ و تخصص‌ اين‌ افراد، بازنگري‌ در طراحي‌ و سازماندهي‌ سايتها و موتورهاي‌ كاوش‌ اينترنت‌ را ضروري‌ فرض‌ مي‌كند. ايجاد پيشينه‌هاي‌ كتابشناختي‌ منابع‌ اينترنت‌ با استفاده‌ از راهكارهاي‌ علمي‌ مبتني‌ بر استانداردها و دستورالعملهاي‌ نمايه‌سازي‌ و فهرستنويسي‌ يكي‌ از راهبردهاي‌ جديدي‌ است‌ كه‌ مي‌تواند جهت‌ حل‌ مشكلات‌ جستجو و بازيابي‌ اطلاعات‌ اينترنت‌ به‌ كار گرفته‌ شود.

  چرا بايد منابع‌ اينترنتي‌ را فهرستنويسي‌ كنيم‌؟ و چه‌ كساني‌ قادر به‌ انجام‌ اين‌ كار هستند؟

 محدوديتها و مشكلات‌ جستجو و بازيابي‌ اطلاعات‌ در اينترنت‌ مطرح‌ و نتيجه‌گيري‌ شد كه‌ راهكارهاي‌ كنوني‌ موتورهاي‌ كاوش‌ پاسخگوي‌ نيازهاي‌ كاربران‌ نيست‌. از سوي‌ ديگر توانايي‌ متخصصان‌ كتابداري‌ و اطلاع‌رساني‌ به‌ عنوان‌ فهرستنويس‌ و نمايه‌ساز ثابت‌ شده‌ است‌ زيرا آنها با ايجاد صدها پايگاه‌ اطلاعاتي‌ دستي‌ و رايانه‌اي‌ ثابت‌ كرده‌اند در ابداع‌ روشهاي‌ كاربرپسند جهت‌ خدمت‌ به‌ استفاده‌كنندگان‌ به‌ اندازه‌ كافي‌ توانا هستند. چنانكه‌ شنايدرمن‌   (در: فتاحي‌، 1378، ص‌. 16) معتقد است‌:  "كتابداران‌ تجربه‌ زيادي‌ در يافتن‌ راه‌ حلهاي‌ مناسب‌ براي‌ مسائل‌ پيچيده‌ ذخيره‌ و بازيابي‌ اطلاعات‌ در اختيار دارند و اگر متخصصان‌ رايانه‌ به‌ اندازه‌ كافي‌ هوشمند باشند بايد از دانش‌ و تجربه‌ آنها بهره‌ گيرند".

 

 اگر بپذيريم‌ كه‌ فهرست‌ كتابخانه‌ ابزاري‌ براي‌ دسترسي‌ به‌ منابع‌ اطلاعاتي‌ است‌، تفاوت‌ نمي‌كند كه‌ آن‌ منابع‌ را از كجا و چگونه‌ تهيه‌ يا در كجا ذخيره‌ كند. تنها چيزي‌ كه‌ مهم‌ است‌ دسترس‌پذير ساختن‌ اطلاعات‌ مورد نياز كاربران‌ است‌. چنانكه‌ كاجوسالو   (1997، ص‌. 1) بيان‌ مي‌كند:  "نظر ما در مورد فهرستهاي‌ كتابخانه‌اي‌ در حال‌ تغيير است‌. فهرست‌ كتابخانه‌ ديگر تنها سياهه‌اي‌ از منابعي‌ كه‌ به‌ طور فيزيكي‌ در درون‌ كتابخانه‌ ما دسترس‌پذير باشند نيست‌، بلكه‌ فهرست‌ كمك‌ مي‌كند منابع‌ مفيد در هر كجا كه‌ باشند بازيابي‌ شوند."

 

 به‌ طور كلي‌ دلايلي‌ كه‌ فهرستنويسي‌ منابع‌ اينترنت‌ را ضروري‌ مي‌سازد سه‌ وجه‌ عمده‌ دارد:

 1) مسائل‌ و مشكلات‌ جستجو و بازيابي‌ اطلاعات‌ در اينترنت‌

 2) تواناييها و مزاياي‌ فهرستهاي‌ كتابخانه‌اي‌ در حل‌ مشكلات‌ جستجو و بازيابي‌ اطلاعات‌

 3) فراهم‌آوري‌ دسترسي‌ به‌ منابع‌ ارزشمندي‌ كه‌ به‌ طور روز افزون‌ به‌ اينترنت‌ افزوده‌ مي‌شود و كتابخانه‌ هيچ‌ هزينه‌اي‌ براي‌ تهيه‌ آنها پرداخت‌ نمي‌كند.

  روشهاي‌ ذخيره‌سازي‌ اطلاعات‌ در فهرستها بر اين‌ تجربه‌ كتابداران‌ استوار است‌ كه‌ آنها نيازهاي‌ كاربران‌ را در طول‌ سالها به‌ خوبي‌ شناخته‌اند و راههاي‌ برآوردن‌ اين‌ نيازها را نيز به‌ خوبي‌ مي‌دانند و آزمايش‌ كرده‌اند. در فهرستهاي‌ كتابخانه‌اي‌ نقاط‌ بازيابي‌ فراوان‌، اطلاعات‌ كافي‌ جهت‌ انتخاب‌، جستجو از طريق‌ راههاي‌ گوناگون‌ از جمله‌ عملگرهاي‌ منطقي‌ و امكان‌ مرور، استاندارد بودن‌، مهار واژگاني‌ و... باعث‌ برتري‌ نسبت‌ به‌ روشهاي‌ جستجو و بازيابي‌ در اينترنت‌ مي‌شود. بعلاوه‌ استفاده‌ كنندگان‌ از كتابخانه‌ با ساختار و محيط‌ رابط‌ فهرستها آشنا بوده‌ و در استفاده‌ از آنها مجرب‌ شده‌اند.

 نقل از:http://www.geocities.com/zabedini/INTERCAT.htm

وب سایت آقای محسن حاجی زین العابدینی

سواد اطلاعاتی با مهارتهای فناوری اطلاعات(information technology skills) مرتبط است اما برای افراد ،سیستمهای آموزشی و جامعه دارای مفهوم وسیع و گسترده ای می باشد.مهارتهای فناوری اطلاعات قابلیت استفاده از کامپیوتر،نرم افزارهای کاربردی،بانکهای اطلاعاتی و سایر فناوریها را به منظور انجام دادن بسیاری از کارهای فرهنگی ،شغلی و شخصی را به افراد می بخشد.افراد با سواد اطلاعاتی لزوما برخی از مهارتهای فناوری اطلاعات را در خود توسعه  و ارتقاء می دهند.

در حالیکه سواد اطلاعاتی همپوشانی برجسته ای  با مهارتهای فناوری اطلاعات را نشان می دهد اما دارای دامنه مشخص و محصور صلاحیت است. مهارتهای فناوری اطلاعات بطور چشمگیری با سواد اطلاعاتی در هم آمیخته و آن را حمایت می کند.گزارش سال 1999شورای ملی پژوهش مفهوم سلاست (Fluency)و مهارت فناوری اطلاعات را ترویج و چندین نقطه تمایز مفید در درک رابطه سواد اطلاعاتی،سواد کامپیوتری و صلاحیتهای وسیع تکنولوژیک را تعیین نمود.گزارش مذکور اشاره میکند سواد اطلاعاتی با یادگیری محض سخت افزارهای بخصوص و نرم افزارهای کاربردی ارتباط دارد در حالیکه سلاست در فناوری بردرک مفاهیم اصولی فناوری و بکاربستن شیوه  حل مسئله و تفکر انتقادی در فناوری متمرکز است.گزارش همچنین تفاوتهای مابین سلاست در فناوری  اطلاعات و سواد اطلاعاتی را مورد بحث قرار میدهد.در میان اینها تمرکز سواد اطلاعاتی بر محتوی،ارتباط،تجزیه و تحلیل،جستجوی اطلاعات و ارزیابی  اطلاعات است در حالیکه سلاست در فناوری اطلاعات بر درک عمیق از فناوری ومهارتهای بکارگیری آن متمرکز است.

سلاست در فناوری اطلاعات ممکن است نیازمند قابلیتهای هوشمندانه بیشتری نسبت یادگیری محض سخت افزار و نرم افزار مرتبط با سواد کامپیوتری باشد،اما تمرکز همچنان بر خود فناوری است.از طرف دیگر سواد اطلاعاتی یک چارچوب هوشمند برای درک،یافتن،ارزیابی و استفاده از اطلاعات است.(فعالیتهایی که ممکن است بعضا" به کمک سلاست در فناوری اطلاعات به انجام برسند ).سواد اطلاعاتی یادگیری مادام العمر را از طریق توانمندیهایی که ممکن است فناوری را بکارگیردآغاز،حمایت و توسعه می دهد.

 

استاندارد پنجم:دانشجوی با سواد اطلاعاتی بسیاری از  جنبه های اقتصادی ُقانونی و اجتماعی مرتبط با دسترسی و استفاده از اطلاعات را درک می کند و اطلاعات را بصورت قانونی و اخلاقی مورد استفاده قرار می دهد.

شاخص اول:دانشجوی با سواد اطلاعاتی بسیاری از  جنبه های اقتصادی ُقانونی و اجتماعی مرتبط با  اطلاعات  و فناوری اطلاعات را درک می کند .

شاخص دوم:دانشجوی با سواد اطلاعاتی از قوانین و مقررات ُسیاستهای موسسه و رسوم مرتبط با دسترسی و استفاده از منابع اطاعاتی آگاه است.

شاخص سوم:دانشجوی با سواد اطلاعاتی هنگام استفاده از اطلاعات در محصولات یا عملکردهای خود تشکر و قدردانی می کند.

استاندارد سوم:دانشجوی با سواد اطلاعاتی اطلاعات و منابع آن را منتقدانه ارزیابی ُ و اطلاعات انتخاب شده را با دانش پایه و سیستم ارزشی خود ادغام می کند.

شاخص اول:دانشجوی با سواد اطلاعاتی از اطلاعات جمع آوری شده ایده اصلی را استخراج و سپس خلاصه میکند.

شاخص دوم:دانشجوی با سواد اطلاعاتی معیارهای اولیه جهت ارزیابی اطلاعات را تعیین و سپس بکار می گیرد.

شاخص سوم:دانشجوی با سواد اطلاعاتی با ترکیب ایده های اصلی می تواند مفاهیم جدید بسازد.

شاخص چهارم:دانشجوی با سواد اطلاعاتی دانش جدید را با دانش قبلی خود  به منظور تعیین ارزشهای افزودهـ ُتناقض ها و ویژگیهای منحصر به فرد اطلاعات مقایسه میکند.

شاخص پنجم:دانشجوی با سواد اطلاعاتی می توان تعیین کند که آیا دانش جدید بر سیستم ارزشی او چه تاثیری داشته است.

شاخص ششم:دانشجوی با سواد اطلاعاتی درک و تفسیر اطلاعات را با مباحثه با دیگران و متخصصان موضوعی اعتبار می بخشد.

شاخص هفتم:دانشجوی با سواد اطلاعاتی تعیین میکند که آیا سئوال نخستین باید مورد تجدید نظر قرار گیرد یا خیر.

استاندارد چهارم:دانشجوی با سواد اطلاعاتی بطور فردی یا بعنوان عضوی از یک گروه اطلاعات را بطور کارآمد به برای رسیدن به یک منظور بکار می برد.

شاخص اول:دانشجوی با سواد اطلاعاتی اطلاعات جدید و قبلی خود را به منظور برنامه ریزی و ایجاد یک محصول یا عملکرد بخصوص بکار میبرد.

شاخص دوم:دانشجوی با سواد اطلاعاتی فرایند توسعه محصول یا عملکرد را مورد تجدید نظر قرار میدهد.

شاخص سوم:دانشجوی با سواد اطلاعاتی  در مورد محصول یا عملکرد  با دیگران بطور کارآمد ارتباط برقرار میکند.

بطور کلی پنج استاندارد و بیست و دو شاخص عملکرد توسط انجمن کتابخانه های دانشگاهی و پژوهشی( ACRL) در قالب یک دستورالعمل ارائه شده اند.این استانداردها بر روی نیازهای دانشجویان در کلیه سطوح تمرکز دارد.

استاندارد اول:دانشجوی با سواد اطلاعاتی می تواند ماهیت و اندازه اطلاعات مورد نیاز خود را تعریف کند.

شاخصهای عملکرد:

شاخص اول:دانشجوی با سواد اطلاعاتی قادر به تعیین و تجزیه اطلاعات مورد نیاز خود رست.

شاخص دوم:دانشجوی با سواد اطلاعاتی قادر به تعیین انواع قالبها و فرمهای بالقوه منابع اطلاعاتی است.

شاخص سوم:دانشجوی با سواد اطلاعاتی هزینه و سود اطلاعات مورد نیاز خود را در نظر دارد.

شاخص چهارم:دانشجوی با سواد اطلاعاتی ماهیت و اندازه اطلاعات مورد نیاز خود را مورد ارزیابی مجدد قرار می دهد.

استاندارد دوم:دانشجوی با سواد اطلاعاتی بطور کارآمد و موثر به اطلاعات مورد نیاز خود دسترسی می یابد.

شاخص اول:دانشجوی با سواد اطلاعاتی روشهای مناسب تحقیق یا سیستمهای بازیابی اطلاعات را به منظور دستیابی به اطلاعات مورد نیاز انتخاب می کند.

شاخص دوم:دانشجوی با سواد اطلاعاتی قادر به ایجاد استرتژی جستجو کارآمد می باشد.

شاخص سوم:دانشجوی با سواد اطلاعاتی می تواند اطلاعات مورد نیاز خود را بصورت پیوسته یا شخصی با بکارگیری شیوه های مختلف بازیابی نماید.

شاخص چهارم:دانشجوی با سواد اطلاعاتی در صورت لزوم می تواند استراتژی جستجوی خود را پالایش کند.

شاخص پنجم:دانشجوی با سواد اطلاعاتی می تواند اطلاعات و منابع آن را استخراج-ثبت و مدیریت نماید.

بطور کلی پنج استاندارد و بیست و دو شاخص عملکرد توسط انجمن کتابخانه های دانشگاهی و پژوهشی( ACRL) در قالب یک دستورالعمل ارائه شده اند.این استانداردها بر روی نیازهای دانشجویان در کلیه سطوح تمرکز دارد.

استاندارد اول:دانشجوی با سواد اطلاعاتی می تواند ماهیت و اندازه اطلاعات مورد نیاز خود را تعریف کند.

شاخصهای عملکرد:

شاخص اول:دانشجوی با سواد اطلاعاتی قادر به تعیین و تجزیه اطلاعات مورد نیاز خود رست.

شاخص دوم:دانشجوی با سواد اطلاعاتی قادر به تعیین انواع قالبها و فرمهای بالقوه منابع اطلاعاتی است.

شاخص سوم:دانشجوی با سواد اطلاعاتی هزینه و سود اطلاعات مورد نیاز خود را در نظر دارد.

شاخص چهارم:دانشجوی با سواد اطلاعاتی ماهیت و اندازه اطلاعات مورد نیاز خود را مورد ارزیابی مجدد قرار می دهد.

استاندارد دوم:دانشجوی با سواد اطلاعاتی بطور کارآمد و موثر به اطلاعات مورد نیاز خود دسترسی می یابد.

شاخص اول:دانشجوی با سواد اطلاعاتی روشهای مناسب تحقیق یا سیستمهای بازیابی اطلاعات را به منظور دستیابی به اطلاعات مورد نیاز انتخاب می کند.

شاخص دوم:دانشجوی با سواد اطلاعاتی قادر به ایجاد استرتژی جستجو کارآمد می باشد.

شاخص سوم:دانشجوی با سواد اطلاعاتی می تواند اطلاعات مورد نیاز خود را بصورت پیوسته یا شخصی با بکارگیری شیوه های مختلف بازیابی نماید.

شاخص چهارم:دانشجوی با سواد اطلاعاتی در صورت لزوم می تواند استراتژی جستجوی خود را پالایش کند.

شاخص پنجم:دانشجوی با سواد اطلاعاتی می تواند اطلاعات و منابع آن را استخراج-ثبت و مدیریت نماید.

كتابخانه‌ها علاوه بر منابع چاپي، با چالش‎هاي مربوط به رشد منابع در قالب رسانه‌هاي الكترونيكي، ترجيح مراجعين به استفاده از رسانه‌هاي الكترونيكي، دگرگوني شكل اسناد، و دشواري‌هاي‌ ذخيره‎سازي، روبرو هستند. «كتابدار دانشگاه ملي استراليا» در گزارش سال 2000[5] خود بيان مي‌كند كه دسترسي فزاينده به اطلاعات و منابع كتابخانه‌اي، بيش‌تر از طريق رايانه صورت گرفته، تا استفاده فيزيكي از ساختمان كتابخانه. بعلاوه مي‌گويد كه دانشجويان بيش از پيش به دنبال اطلاعات به صورت يكجا هستند، زيرا نسبت به گذشته با محدوديت‎هاي زماني بيش‌تري روبرويند و تأكيد مي‌كند كه حضور استفاده كنندگان در ساختمان كتابخانه، در حال كاهش است. نتايج بحث و تبادل نظر مؤلفان اين مقاله با بسياري از حرفه‌مندان كتابخانه‌ها نشان داد كه كتابخانه‌هاي هند نيز موقعيت خوبي دارند. شبكه جهاني وب عرصه جديدي براي دسترسي به اطلاعات گشوده است، اما اين دسترسي، بخصوص در كشورهاي در حال توسعه با توجه به كمبودهاي ارتباطاتي و فني، با تنگناهايي همراه است. اين كمبودها در زمينه‌هاي زير است:
●  هزينه‌هاي تلفن و ارتباط راه دور،
●  شبكه‎‌سازي،
●  نرم افزارها و سخت‎افزار‎هاي رايانه‌اي،
●  زيرساختار،
●  طراحي وب،
●  تخصيص بودجه،
●  مهارت‎هاي فني/ حرفه‌اي،
●  حمايت مديريتي،
●  پاسخگويي سريع به كاربران،
●  دستيابي راه دور/ و در سطح دانشگاهي.
مطالعه «رسچ» در مورد مسائل دسترسي به اطلاعات در آفريقا، به بسياري از موانع دسترسي به اطلاعات در آفريقا مي‌پردازد: محدوديت بودجه، دسترسي محدود، ظرفيت محدود توليد تلويزيوني، هزينه‌هاي بالاي توليد، كوچكي پايگاه‌‎هاي اطلاعاتي، و پيچيدگي دسترسي به وب (Wresch, 1998). گزارش «برنامه مديريت دسترسي از راه دور» كه توسط دانشگاه كاليفرنيا ارائه شد، ويژگي‌هاي زير را كه بايد در تلاش براي تأمين دسترسي از راه دور به اطلاعات مورد توجه قرار گيرند آشكار مي‌سازد (Remote Access Management Programme (RAMP 98):
●  دسترسي راه دور/ در سطح دانشگاهي،
●  هزينه دستيابي راه دور/ در سطح دانشگاهي،
●  دسترس‌پذيري،
●  سرعت،
●  هزينه پايين نگهداري،
●  دسترسي برابر به همه بخش‎ها،
●  دسترسي فراتر از محدوده دانشگاهي،
●  ايمني،
●  همكاري دانشكده ‎هاي تابعه،
●  پشتيباني درخواست‎هايي كه از طريق خدمات دسترسي از راه دور انجام مي‎گيرد.
كشور هند در مسير برتري فناوري [اطلاعات] و كاربردهاي آن، به سرعت درحال پيشروي است. با اين حال هنوز راه درازي در پيش است. موارد ذكر شده بالا در ضمن تأمين دسترسي آزاد/ راه دور براي مردم، بايد توسط دولت و سازمان‌هاي خصوصي و سياستگذاران مورد توجه قرار گيرند. بهبود تسهيلات زيرساختي در فراسوي شهرها، تداوم اختصاص بودجه، رايانه‌هاي جديد و لوازم به آن‌ها با قيمت پايين، و استانداردهاي نرم افزاري با سازگاري بين‌المللي، براي غلبه بر اين موانع، بسيار مطلوب‌اند.

برگرفته از بخشی از مقاله "دسترسي به اطلاعات در كتابخانه‎ ها:  روش‎ها و مسائل"نوشته:ك. مانجوناتا و د. شيوالينگايا. مترجم:غلام حيدري

فصلنامه علوم و فناوري اطلاعات

دوره 21شمارهء 3 (بهار 1385) صفحه: صفحه:141-158

ویژگی های باسواد اطلاعاتی

  سواد اطلاعاتی یکی از مشخصه های بارز جامعه اطلاعاتی است. سواد اطلاعاتی ،توانایی یافتن ارزیابی استفاده مؤثر اطلاعات

مورد نیاز به کمک مهارت ها وبه منظور  یادگیری مداوم است . همان طوری که سازمانها و کشور در جستجوی افزایش سواد اطلاعاتی هستند  ، درک این نکته ضروری است که تکنولوژی فقط بخشی از راه حل است.

سواداطلاعاتی ، یک نگرش و مهارت جدید برای انجام وظایف در جامعه جدید به شمار می آید.فرد با سواد اطلاعاتی ارزش اطلاعات را تشخیص می دهد.و تمایل به یادگیری دارد. زمانی که برای حل مشکل ، نیازمند  اطلاعات است توانایی پیداکردن وتحلیل آن را دارد ، قادر است محتوای اطلاعاتی را با دید انتقادی ارزیابی کند . همچنین استفاده از محتوای اطلاعاتی را بدرستی و با مهارت میتواند انجام دهد و از طرفی توانایی ایجاد محتوای کیفی را نیز دارد.

بررسی ها بیانگر این نکته می باشد که سواد اطلاعاتی در بسیاری از افراد تحصیلکرده در سطح بسیار است.

پس با توجه به استاندارد ها ی نه گانه که توسط انجمن کتابداران امریکا در خصوص سوا د اطلاعاتی مشخص شده و نیز براساس رهنمودهای جدید ایفلا بر همه کتابداران فرض است که با برنامه های بسیاری منسجم و آینده نگر به توسعه سواد اطلاعاتی در مراجعان بپردازد.
 امروزه کسانی از نظر اطلاعاتی با سواد خواهند بود که توانایی ودانش شناسایی ، بازیابی و ارزیابی اطلاعات را دارا باشند.

این مفهوم با خدمات اطلاع رسانی کتابدارن و حتی مراجعان آنها پیوندی نزدیک دارد. وسالهاست که کتابداران تلاش می کنند با استفاده از انواع ابزار و فناوریها به طور مؤثر مفید ، برنامه های آموزش استفاده از کتابخانه  و منابع آن را مطابق با دانش موضوعی و حوزه تخصصی مراجعان عملی سازند.
در کشورهای دیگر ، از اواسط دهه1980 کتابداران دانشگاهی با استفاده از ابزار فناوری اطلاعات ، برنامه های آموزش استفاده کننده را با عنوان " سواد اطلاعاتی" به جای"سواد کتابخانه ای" ارائه کردند.
یکی از مشکلات جدی فرا روی جامعه دانشگاهی ما آگاهی کافی  نداشتن از شیوه های مفید و مؤثر کاوش ، دسترس و تجزیه و تحلیل اطلاعات کسب شده از فناوریهای مانند اینترنت و پایگاه های مختلف اطلاعات و با افزایش استفاده روزافزون دانشجویان مقاطع مختلف از امکانات رایانه واینترنت ، از یک عضو هیات علمی یا استاد راهنما انتظار می رود که بتواند دانشجویان را در اطلاع یابی علمی در این محیط پر شتاب و تغییر فناوری امروز هدایت کند.

  بعضی از انواع  تواناییهای مورد استفاده در سواد اطلاعاتی
       تواناییهای فنی (سوا د رایانه ای)
      تواناییهای ذهنی(سواد عمومی یا سنتی)
      تواناییهای ارتباطی

 هفت اصل مهم در سواد اطلاعاتی عبارتند از:
    1- توانایی تشخیص نیاز اطلاعاتی
   2- شناسایی  روشهای دسترسی به اطلاعات
   3- تدوین استراتژیهای لازم برای جستجو
   4- مهارتهای جستجو ودسترسی
     5 - توانایی مقایسه وارزیابی  منابع
     6- سازماندهی ، کاربرد و برقراری ارتباط
     7- نمایش اطلاعات و مشارکت در ایجاد دانش جدید
  
 استاندارد های سواد اطلاعاتی 
 استاندارد اول
            دانشجویانی دارای سواد اطلاعاتی است که بتواند بصورت مفید ومؤثر به اطلاعات دسترسی داشته باشد.
        الف- این دانشجو باید نشان دهد که نیاز به اطلاعات را درک می کند.
        ب- این دانشجو باید نشان دهد که می داند برای تصمیم گیری دقیق و اطلاعات لازم است.
        ج- این دانشجوباید قادر باشد منابع اطلاعاتی فراوانی را معرفی واز آنها استفاده کند.
         د- این دانشجو باید نشان دهد که به چگونگی تنظیم مرکز سمعی بصری کتابخانه وارد است.
         نحوه استفاده از فهرست کتابخانه را می داند و به چگونگی بازیابی اطلاعات به منظور حل  مسئله یا پاسخ به یک سؤال اعم از منابع چاپی و غیر چاپی یا الکترونیکی مسلط است.
 استاندارد دوم
    دانشجویی دارای سواد اطلاعاتی است که قادر باشد اطلاعات را بصورت کامل و انتقادی ارزیابی نماید.
       الف- این دانشجو باید قادر باشد بین حقیقت ، داستان و اطلاعات سو گرفته فرق بگذارد.
       ب- این دانشجو باید قادر باشد صحت و اعتبار نویسنده و محتوی یک مدرک را تعیین کند.
       ج-  این دانشجو باید قادر باشد ارتبط بین اطلاعات و نیازهای خودش را تعیین کند.
استاندارد  سوم
 دانشجویی سواد اطلاعاتی دارد که بتواند از اطلاعات بطور دقیق و خلاق استفاده نماید
         الف- این دانشجو باید قادر باشد اطلاعات را به گونه ای سازمان دهد که متناسب با نیاز های تکالیف
             درسی او و حل  مسائلش باشد.
       ب- این دانشجو باید از چگونه از اطلاعات به منظور تبادل ایده ها استفاده کند و نتیجه مناسب را دریافت نماید.  نتیجه گرفته می شود که در مورد استاندارد 2و1 تعداد از دانشجویان موفق بوده اند.
 

• برگرفته از وبلاگ کتابداران بدون مرز http://hssn.blogfa.com